99 Ngày Java — Ngày 14: Kế thừa (Inheritance)

Trụ cột thứ hai của OOP lên sàn: kế thừa (inheritance). Bài toán quen thuộc: LapTrinhVien, KeToan, QuanLy — cả ba đều có tên, có lương, biết tự giới thiệu; copy code ba lần là tự chuốc họa (sửa một chỗ, quên hai chỗ). Kế thừa cho phép gom phần chung vào lớp cha, để các lớp con extends — nhận trọn gia tài rồi thêm của riêng và ghi đè thứ muốn làm khác. Kèm một lời răn quan trọng không kém: khi nào đừng kế thừa.

extends — nhận gia tài

public class NhanVien {                       // lớp CHA (superclass)
    protected String ten;                     // protected: con nhìn thấy — Ngày 13!
    protected double luongCoBan;

    public NhanVien(String ten, double luongCoBan) {
        this.ten = ten;
        this.luongCoBan = luongCoBan;
    }

    public double tinhLuong() { return luongCoBan; }
    public String gioiThieu() { return "Tôi là " + ten; }
}

public class LapTrinhVien extends NhanVien {  // lớp CON — "LÀ MỘT" nhân viên
    private String ngonNgu;                   // + field RIÊNG

    public LapTrinhVien(String ten, double luong, String ngonNgu) {
        super(ten, luong);                    // gọi constructor CHA — dòng đầu tiên!
        this.ngonNgu = ngonNgu;
    }

    public void deployThuSau() { }            // + method RIÊNG
}

LapTrinhVien dev = new LapTrinhVien("An", 20_000_000, "Java");
dev.gioiThieu();      // dùng CHÙA method của cha — không viết lại dòng nào
dev.tinhLuong();      // 20_000_000

• Lớp con nhận toàn bộ field + method (trừ constructor) của cha, rồi cứ thế cơi nới: thêm ngonNgu, thêm deployThuSau.

• protected — mảnh ghép Ngày 13 còn nợ: như private nhưng mở cho lớp con (và cùng package). Cân nhắc: private + getter vẫn thường là lựa chọn kín đáo hơn.

• Java là đơn kế thừa: mỗi lớp chỉ extends một cha — không có chuyện hai cha như C++. (Muốn "nhiều vai" thì chờ interface — Ngày 17.)

• Không extends ai cả? Bạn vẫn đang kế thừa: mọi lớp đều ngầm nối về Object — tổ tiên chung cấp toString, equals, hashCode (đại tiệc Ngày 24).

Override — viết lại cho hợp vai

public class LapTrinhVien extends NhanVien {
    private double phuCapDuAn;

    @Override                                  // LUÔN dán nhãn này khi ghi đè!
    public double tinhLuong() {
        return super.tinhLuong() + phuCapDuAn; // super. = mượn bản CỦA CHA rồi cộng thêm
    }

    @Override
    public String gioiThieu() {
        return super.gioiThieu() + " — lập trình viên " + ngonNgu;
    }
}

// @Override giúp compiler BẮT LỖI GÕ NHẦM:
//   tinhLuog()  → không có @Override: thành method MỚI, bug im lặng!
//   tinhLuog() + @Override → lỗi biên dịch ngay: "does not override"

// OVERRIDE ≠ OVERLOAD (Ngày 10):
//   override: lớp con thay RUỘT method cha — CÙNG chữ ký
//   overload: cùng tên KHÁC tham số — trong cùng một lớp cũng được

• Override = giữ nguyên chữ ký, thay ruột: tinhLuong của dev khác kế toán là chuyện nghiệp vụ tự nhiên.

• super. cho phép mượn bản gốc rồi gia cố — mẫu "lấy của cha cộng thêm" phổ biến hơn nhiều so với đập đi xây lại.

• @Override là dây an toàn miễn phí: gõ nhầm tên/chữ ký là compiler tuýt còi ngay thay vì để một method "song sinh" âm thầm ra đời — dán nó mọi lúc, không ngoại lệ.

• Phân biệt dứt điểm cặp gây nhiễu số một: override — cùng chữ ký, quan hệ cha-con; overload (Ngày 10) — cùng tên khác tham số. Phỏng vấn hỏi hoài không chán.

super(...) — cha khai sinh trước

// Thứ tự khai sinh khi new LapTrinhVien(...): CHA TRƯỚC, CON SAU
//
//   new LapTrinhVien("An", 20tr, "Java")
//     → constructor LapTrinhVien chạy super(ten, luong)   ← BẮT BUỘC dòng đầu
//       → constructor NhanVien khởi tạo ten, luongCoBan   ← phần "cha" xong trước
//     → phần thân còn lại: this.ngonNgu = ngonNgu         ← rồi mới tới phần "con"
//
// Không viết super(...)? Compiler tự chèn super() KHÔNG THAM SỐ.
// Nhưng nếu cha KHÔNG CÓ constructor không tham số (quà đã bị rút — Ngày 12!)
// → lỗi biên dịch: bạn PHẢI gọi super(...) tường minh.
//
// Ghép nối quen thuộc: this(...) hoặc super(...) — chỉ MỘT trong hai, luôn dòng đầu.

Logic rất đời: muốn dựng phần "lập trình viên" thì phần "nhân viên" bên dưới phải xong trước — nền trước, nhà sau. Toàn bộ luật Ngày 12 tái xuất nguyên bộ: quà default constructor, dòng đầu tiên, và dây chuyền ủy thác — chỉ thêm một tầng cha-con.

Khi nào ĐỪNG kế thừa: is-a vs has-a

// "LÀ MỘT" (is-a) — phép thử trước khi extends:
//   LapTrinhVien LÀ MỘT NhanVien?  ✓ hợp lý → extends
//   Oto LÀ MỘT DongCo?             ✗ Ô tô CÓ động cơ — không PHẢI động cơ!

public class Oto {
    private DongCo dongCo;        // ✓ COMPOSITION — "CÓ MỘT" (has-a): field, không extends
    private BanhXe[] banhXe;
}

// Vì sao lạm dụng kế thừa nguy hiểm?
//  - Con dính CHẶT vào ruột cha: cha đổi nội thất, con sập theo (fragile base class)
//  - Java CHỈ CHO extends MỘT lớp — dùng "vé duy nhất" cho đúng quan hệ is-a thật
//  - Móc nối hành vi linh hoạt → composition + interface (Ngày 17) thường đúng hơn
// Châm ngôn khắc cốt: "favor composition over inheritance"

• Phép thử một câu trước mỗi extends: đọc to "X là một Y" — nghe gượng là sai quan hệ, chuyển sang has-a (field) ngay.

• Kế thừa là khớp nối cứng nhất giữa hai lớp: con thấy protected, phụ thuộc thứ tự khởi tạo, vỡ theo mọi thay đổi của cha. Sức mạnh lớn — giá cũng lớn.

• Kinh nghiệm thực chiến: cây kế thừa nông (1–2 tầng) là lành mạnh; cây 5 tầng A extends B extends C... là mê cung debug. Nghi ngờ thì composition trước.

Bài tập nhỏ

• Dựng NhanVien với hai con LapTrinhVien (phụ cấp dự án) và KeToan (thưởng quyết toán) — mỗi con override tinhLuong một kiểu, có dùng super..

• Cố tình bỏ super(...) trong constructor con khi cha không có bản không tham số — đọc kỹ lỗi, rồi sửa.

• Gõ nhầm tinhLuog không có @Override — quan sát bug im lặng; thêm @Override và xem compiler cứu bạn.

• Xét Oto/DongCo, HinhVuong/HinhChuNhat, ArrayList/List — quan hệ nào là is-a thật? (Câu giữa gài bẫy đấy — thử override setChieuDai của hình vuông xem có ổn không.)

Kết luận

Trụ cột thứ hai đã đứng: extends trao gia tài từ cha xuống con, super gọi ngược lên cả ở constructor lẫn method, @Override gác cổng chữ ký, protected hé cửa đúng mức — và phép thử is-a giữ bạn khỏi lạm dụng. Nhưng kho báu thật sự của kế thừa chưa lộ diện: khi NhanVien nv = new LapTrinhVien(...) — biến kiểu cha cầm đối tượng con — thì nv.tinhLuong() chạy bản của ai? Câu trả lời là đa hình (polymorphism) — trụ cột đẹp nhất của OOP, trọn vẹn ở Ngày 15. Hẹn gặp lại!