99 Ngày Java — Ngày 23: Enum

Ngày 22 khép lại với lời hẹn về kiểu dữ liệu mô hình hóa tập giá trị cố định — hôm nay ta gặp enum. Trạng thái đơn hàng, phương thức thanh toán, ngày trong tuần: những giá trị đếm được trên đầu ngón tay xứng đáng có kiểu riêng thay vì hằng số int hay String rời rạc. Và enum trong Java không dừng ở danh sách tên: nó là lớp đầy đủ với field, constructor, method — kèm hai vũ khí ít người tận dụng là switch exhaustive và bộ đôi EnumMap/EnumSet.

Enum cơ bản — tập giá trị cố định, an toàn kiểu

// Enum — kiểu liệt kê: tập giá trị CỐ ĐỊNH, biết trước khi biên dịch
public enum TrangThaiDonHang {
    MOI, DA_XAC_NHAN, DANG_GIAO, HOAN_TAT, DA_HUY
}

TrangThaiDonHang tt = TrangThaiDonHang.DANG_GIAO;

// Mỗi hằng số là MỘT đối tượng duy nhất do JVM tạo sẵn —
// nên == an toàn tuyệt đối (trái ngược wrapper của Ngày 22!):
tt == TrangThaiDonHang.DANG_GIAO;     // ✓ true, luôn luôn

// API có sẵn cho mọi enum:
TrangThaiDonHang.values();            // mảng mọi hằng số, đúng thứ tự khai báo
TrangThaiDonHang.valueOf("MOI");      // chuỗi → hằng số
TrangThaiDonHang.valueOf("XXX");      // ✗ IllegalArgumentException
tt.name();                            // "DANG_GIAO"
tt.ordinal();                         // 2 — vị trí khai báo; KHÔNG đem lưu trữ,
                                      // chèn hằng số mới là mọi ordinal xô lệch

• So với hằng số int/String: enum an toàn kiểu (không thể gán "DANG_GIAOO" gõ nhầm), tự liệt kê được qua values(), và debug ra tên dễ đọc thay vì con số vô danh.

• Mỗi hằng số là singleton do JVM bảo đảm — nên == với enum luôn đúng, ngược hẳn bài wrapper hôm qua: cùng một phép so sánh, độ tin cậy phụ thuộc vào kiểu dữ liệu đứng sau.

• ordinal() là chi tiết cài đặt: chèn một hằng số mới vào giữa là mọi vị trí xô lệch — không bao giờ đem lưu DB hay so sánh nghiệp vụ, hãy dùng name().

Enum là lớp đầy đủ — field, constructor, method

public enum PhuongThucThanhToan {
    // Mỗi hằng số gọi constructor với dữ liệu riêng của nó:
    TIEN_MAT("Tiền mặt", 0),
    THE_TIN_DUNG("Thẻ tín dụng", 2.5),
    VI_DIEN_TU("Ví điện tử", 1.0);

    private final String ten;             // field — final: hằng số nên bất biến
    private final double phiPhanTram;

    // constructor của enum mặc định (và bắt buộc) là private —
    // không ai new thêm hằng số từ bên ngoài
    PhuongThucThanhToan(String ten, double phiPhanTram) {
        this.ten = ten;
        this.phiPhanTram = phiPhanTram;
    }

    public double tinhPhi(double soTien) {    // method như lớp thường
        return soTien * phiPhanTram / 100;
    }
}

PhuongThucThanhToan.THE_TIN_DUNG.tinhPhi(2_000_000);   // 50000.0
// Logic đi theo dữ liệu của từng hằng số — không cần bảng tra cứu ngoài

• Đây là điểm nâng enum Java lên trên enum của nhiều ngôn ngữ khác: mỗi hằng số mang dữ liệu riêng (tên hiển thị, phí) và hành vi (tinhPhi) — logic đi theo hằng số thay vì rải rác trong các bảng tra cứu if-else.

• Constructor của enum bắt buộc private — chính ràng buộc này bảo đảm tập giá trị đóng: toàn bộ hằng số nằm gọn trong file khai báo, không nơi nào tạo thêm được.

• Field nên final: hằng số dùng chung toàn ứng dụng, một chỗ sửa được trạng thái là mọi nơi cùng thấy — bài học bất biến của Ngày 20 áp dụng nguyên vẹn.

switch với enum — exhaustiveness

// Switch expression (Ngày 06) + enum = bộ đôi exhaustive:
String thongBao = switch (trangThai) {
    case MOI              -> "Đơn vừa tạo, chờ xác nhận";
    case DA_XAC_NHAN      -> "Đã xác nhận, đang chuẩn bị hàng";
    case DANG_GIAO        -> "Đang trên đường giao";
    case HOAN_TAT, DA_HUY -> "Đơn đã đóng";
};   // đủ mọi hằng số → KHÔNG cần default

// Sức mạnh thật sự nằm ở lúc THAY ĐỔI:
// thêm hằng số DOI_TRA vào enum → mọi switch expression thiếu case
// FAIL NGAY KHI BIÊN DỊCH — compiler liệt kê giúp mọi chỗ cần cập nhật.

// Vì thế: đừng viết default "cho chắc" —
// default nuốt mất cảnh báo quý giá đó.

• Switch expression đủ mọi case thì không cần default — và đó là lựa chọn có chủ đích: khi enum mọc thêm hằng số, compiler chỉ đích danh từng switch cần bổ sung, một dạng lưới an toàn miễn phí khi refactor.

• Viết default "cho chắc" là đánh đổi tai hại: code chạy tiếp bằng nhánh chung chung thay vì báo lỗi biên dịch — lỗi chỉ lộ ra ở runtime, đúng loại lỗi khó tìm nhất.

• Kỹ thuật này áp dụng cho cả pattern matching với sealed classes (Ngày 83) — exhaustiveness là chủ đề xuyên suốt Java hiện đại.

EnumMap & EnumSet — collection chuyên dụng

// EnumMap — Map với key là enum: mảng theo ordinal bên trong, gọn và nhanh
Map<TrangThaiDonHang, Long> demTheoTrangThai =
        new EnumMap<>(TrangThaiDonHang.class);
demTheoTrangThai.put(TrangThaiDonHang.MOI, 12L);

// EnumSet — Set các hằng số enum: bit vector bên trong, một long 64 bit
EnumSet<TrangThaiDonHang> dangMo =
        EnumSet.of(TrangThaiDonHang.MOI, TrangThaiDonHang.DA_XAC_NHAN);
EnumSet<TrangThaiDonHang> daDong = EnumSet.complementOf(dangMo);

dangMo.contains(tt);       // O(1) — một phép AND bit

// Lưu enum ra ngoài (DB, JSON): LUÔN theo name(), không theo ordinal —
// với JPA là @Enumerated(EnumType.STRING) (series Spring, Ngày 39)

• EnumMap lưu value trong mảng đánh chỉ số theo ordinal — không hash, không collision, duyệt đúng thứ tự khai báo; đếm số lượng theo trạng thái là use case điển hình.

• EnumSet nén cả tập hợp vào một bit vector: phép contains/complementOf chỉ là thao tác bit — thay thế hoàn hảo cho những chuỗi cờ boolean rời rạc.

• Quy tắc lưu trữ chốt bài: enum ra ngoài hệ thống luôn theo name() — với JPA là @Enumerated(EnumType.STRING), chi tiết chờ ở series Spring Ngày 39; bài Spring hôm nay cũng chạm mặt enum trong derived query.

Bài tập nhỏ

• Viết enum NgayTrongTuan 7 hằng số kèm field laCuoiTuan (boolean) — thêm method static đếm số ngày làm việc bằng values().

• Mở rộng PhuongThucThanhToan: thêm hằng số CHUYEN_KHOAN phí 0.5% — quan sát mọi switch expression thiếu case báo lỗi biên dịch ở đâu.

• Dùng EnumMap đếm số đơn theo TrangThaiDonHang từ một mảng trạng thái cho trước — in kết quả đúng thứ tự khai báo.

• Thử valueOf với chuỗi sai tên và bắt IllegalArgumentException — viết method timAnToan trả về Optional thay vì ném lỗi.

Kết luận

Enum gói trong bốn ý: tập giá trị cố định và an toàn kiểu với == đáng tin (điều wrapper không có), lớp đầy đủ để logic đi theo từng hằng số, switch exhaustive biến compiler thành lưới an toàn khi thay đổi, và EnumMap/EnumSet cho hiệu năng chuyên dụng. Ngày 24 ta xuống nền móng của mọi đối tượng: equals, hashCode và toString — bộ ba contract của Object mà HashMap đặt trọn niềm tin. Hẹn gặp lại!