99 Ngày Spring — Ngày 10: @Conditional & cách auto-configuration hoạt động

Ngày 02, khi ứng dụng đầu tiên chạy mà chưa viết dòng cấu hình nào, ta đã treo câu hỏi: "Boot tự cấu hình bằng cách nào?" Ngày 09 hé lộ một nửa: @Profile bật tắt bean theo môi trường. Hôm nay là nửa còn lại — @Profile chỉ là trường hợp đặc biệt của @Conditional: cơ chế cho phép mọi bean ra đời kèm điều kiện. Toàn bộ auto-configuration của Spring Boot — hàng trăm bean tự dựng — thực chất chỉ là một rừng điều kiện được tính lúc khởi động. Mở nắp máy thôi!

@Conditional — bean có điều kiện

Ý tưởng chỉ một câu: trước khi tạo bean, container kiểm tra điều kiện — rớt là bean không tồn tại, y như @Profile Ngày 09 nhưng linh hoạt hơn nhiều vì điều kiện có thể là bất cứ thứ gì: một dòng cấu hình, một lớp trên classpath, một bean khác đã/chưa tồn tại:

// Bean chỉ sinh ra khi cờ trong cấu hình bật — feature flag kinh điển@Configurationpublic class GreetingConfig {

    @Bean
    @ConditionalOnProperty(name = "app.greeting.enabled", havingValue = "true")
    GreetingService greetingService() {
        return new GreetingService();
    }
}

# application.yml (Ngày 08)
app:
  greeting:
    enabled: true      # false / thiếu → bean COI NHƯ KHÔNG TỒN TẠI

// Họ hàng @Conditional hay gặp nhất:// @ConditionalOnClass       — classpath CÓ lớp này (starter có mặt?)// @ConditionalOnMissingBean — CHƯA ai khai bean kiểu này// @ConditionalOnProperty    — cấu hình bật cờ này// @ConditionalOnWebApplication — đang là ứng dụng web

• @ConditionalOnProperty là feature flag rẻ nhất: bật tắt cả cụm tính năng bằng một dòng yml — không sửa code, không build lại (Ngày 08 đã dặn: cấu hình nằm ngoài code).

• @ConditionalOnClass nghe lạ mà quen: nó chính là phép màu đằng sau chuyện "thêm starter là có tính năng" — thêm dependency, classpath có lớp, điều kiện đậu, bean mọc ra.

• Muốn điều kiện "nhà làm"? Implement Condition rồi gắn @Conditional(MyCondition.class) — nhưng 99% nhu cầu đã có sẵn trong họ @ConditionalOn... của Boot.

Auto-configuration: rừng điều kiện của Boot

Giờ ghép hình lớn. Đằng sau @SpringBootApplication (Ngày 02) có @EnableAutoConfiguration — nó nạp một danh sách ~150 lớp cấu hình từ file AutoConfiguration.imports trong jar của Boot. Mỗi lớp là một @Configuration (Ngày 06) dát đầy điều kiện:

// Phiên bản rút gọn của auto-config thật trong Spring Boot:@AutoConfiguration@ConditionalOnClass(DataSource.class)          // classpath có JDBC?@EnableConfigurationProperties(DataSourceProperties.class)  // gom spring.datasource.*public class DataSourceAutoConfiguration {

    @Bean
    @ConditionalOnMissingBean                  // bạn CHƯA tự khai DataSource?
    DataSource dataSource(DataSourceProperties props) {
        return props.initializeDataSourceBuilder().build();   // Boot làm hộ
    }
}

// Hành trình lúc khởi động:// @SpringBootApplication//   → @EnableAutoConfiguration//     → đọc danh sách trong META-INF/.../AutoConfiguration.imports (~150 lớp)//       → lớp nào ĐẬU hết vòng điều kiện mới được tạo bean

• Đọc thành lời: "Nếu classpath có JDBC, và người dùng chưa tự khai DataSource — tôi tạo giúp một cái từ spring.datasource.*". Ngày 08 bạn đặt spring.datasource.url là nó chảy vào đây.

• Không có gì ma thuật: cũng @Bean, cũng @Configuration như bạn tự viết — chỉ khác là được bảo vệ bằng điều kiện để chỉ kích hoạt đúng lúc.

• Đây là lý do Boot "opinionated nhưng không độc đoán": mặc định hợp lý mọc tự động, nhưng mọi mặc định đều có đường lui — ngay bên dưới.

Nghệ thuật rút lui: @ConditionalOnMissingBean

Câu hỏi quan trọng nhất khi dùng Boot: "nếu tôi muốn tự cấu hình thì sao?" Câu trả lời nằm ở một điều kiện xuất hiện trong hầu hết auto-config: @ConditionalOnMissingBean — chỉ tạo khi bạn chưa tạo:

// Bạn tự khai một DataSource trong config của mình (Ngày 06):@Configurationpublic class MyDataConfig {
    @Bean
    DataSource dataSource() {                  // bean CỦA BẠN
        return DataSourceBuilder.create()
                .url("jdbc:postgresql://localhost/blog")
                .build();
    }
}

// → @ConditionalOnMissingBean bên auto-config thấy "đã có người khai"// → Boot RÚT LUI (back off) — không tạo bản mặc định nữa// → Không xung đột, không cần tắt gì cả: bean của bạn LUÔN thắng

// Muốn tắt hẳn một auto-config (hiếm khi cần):@SpringBootApplication(exclude = DataSourceAutoConfiguration.class)

• Hợp đồng ngầm của Boot: bean của bạn luôn được ưu tiên — auto-config chỉ lấp chỗ trống, không bao giờ tranh chỗ.

• Vì vậy thứ tự nạp mới quan trọng: cấu hình của bạn được xử lý trước, auto-config sau — để nó còn kịp "nhìn thấy" bean của bạn mà nhường.

• exclude là nước cờ cuối — hiếm khi cần; đa số tình huống chỉ cần khai bean đè hoặc chỉnh property là auto-config tự thích nghi.

Soi máy: báo cáo điều kiện

Khi "phép màu" không như ý — bean mong đợi không xuất hiện, hoặc xuất hiện thứ không mời — đừng đoán, hỏi thẳng Boot:

# Chạy app với cờ --debug (hoặc debug: true trong yml):java -jar blog.jar --debug

# Boot in CONDITIONS EVALUATION REPORT — ai đậu, ai rớt, vì sao:Positive matches:
   DataSourceAutoConfiguration matched:
      - @ConditionalOnClass found 'javax.sql.DataSource'

Negative matches:
   KafkaAutoConfiguration:
      - @ConditionalOnClass did not find 'org.apache.kafka...'
      # → không có starter Kafka thì cả cụm im lặng nghỉ

# Có Actuator (hẹn Ngày 58)? GET /actuator/conditions — cùng báo cáo, dạng JSON

• Positive matches: auto-config đã kích hoạt và vì sao. Negative matches: ai ngồi ngoài và rớt ở điều kiện nào — đọc mục này là giải được đa số ca "sao bean không thấy?".

• Kỹ năng đọc báo cáo này chính là ranh giới giữa "dùng Boot như hộp đen" và "hiểu Boot như đồng nghiệp" — đáng luyện từ sớm.

Bài tập nhỏ

• Viết bean GreetingService gắn @ConditionalOnProperty(name = "app.greeting.enabled") — chạy 2 lần với cờ bật/tắt, quan sát bean có mặt hay vắng mặt.

• Tự khai một ObjectMapper bằng @Bean — chạy --debug và tìm dòng Jackson auto-config rút lui trong báo cáo.

• Mở jar spring-boot-autoconfigure trong IDE, tìm DataSourceAutoConfiguration — đối chiếu từng annotation với bài hôm nay.

• Đếm xem app của bạn kích hoạt bao nhiêu auto-config (đếm Positive matches) — con số thường làm người mới bất ngờ.

Kết luận

Câu hỏi treo từ Ngày 02 đã có lời giải trọn vẹn: Boot tự cấu hình bằng một rừng bean có điều kiện — @ConditionalOnClass dò starter, @ConditionalOnProperty nghe cấu hình, @ConditionalOnMissingBean nhường bạn quyền tối thượng, và --debug kể hết mọi quyết định. Đây cũng là mảnh cuối của Giai đoạn 1 — Spring Core: container, bean, DI, cấu hình, profile, điều kiện — đủ đồ nghề rồi. Từ Ngày 11, ta bắt đầu xây thứ người dùng thật sự chạm vào: REST API — khởi đầu bằng controller đầu tiên và @RestController. Hẹn gặp lại!